2 Mayıs 2011 Pazartesi

Yahya Kemal: Rindlik ve Melamet (1-2 )

Yahya Kemal: Rindlik ve Melamet (1)

Hilmi Yavuz
 
Yahya Kemal’in şiirinde ‘rindlik’ ve ‘melamet’ konusunda yapılmış bilimsel çalışmalar nedense çok az.
Benim bilebildiğim kadarıyla, kitaplaşmış bir inceleme, Doç. Dr. Mehmet Demirci’nin ‘Yahya Kemal ve Mehmet Akif’te Tasavvuf’ adlı 1993 yılında yayımlanmış olan etüdüdür.
Doç. Dr. Demirci’nin de belirttiği gibi, Yahya Kemal’in gerek şiirlerinde gerekse yaptığı özel konuşmalarda rindliğe ve Melamiliğe ilişkin birçok işarete rastlamak mümkündür. ‘Rindlerin Hayatı’, ‘Rindlerin Ölümü’, ‘Rindlerin Akşamı’ gibi şiirlerinin yanı sıra, mısralarında ‘rind’e ve ‘rindlik’e değinen şiirleri de var. Doç. Demirci, Yahya Kemal’de Rind’in, ‘şairimizin eski dünyamız içinden çıkardığı özenerek bezemeye çalıştığı bir insan tipi’ olduğunu bildirir ve bu konuda Prof. Dr. Mehmet Kaplan’dan şu tanımı da aktarır: ‘Rind, eski zamanın bilge kişisidir: Etrafa önem vermeksizin keyfince yaşayan, yarı filozof, yarı derviş, hoş görücü, medeni cesareti olan, telaşsız ve kaygısız insan örneğidir.[…]Rind, hayatın boşluğunu derinden hisseden, fakat yine de sükunetini bozmamaya çalışan, hiçlik duygusuna zevk ve neşe ile karşı koyan insandır.’
Yahya Kemal’in Melamiliğe bakışına ilişkin şiirlerinin de olduğu biliniyor: Bunların içinde en çok bilineni, ‘İthaf’ şiiridir. ‘Maverada Söyleniş’te de Kemalpaşazade’nin fetvasıyla Sultanahmet Meydanı’ndan kafası kılıçla uçurulan Melami Şeyhi (Oğlan Şeyh) İsmail Maşuki’den ‘Enelhak şehidi’ diye söz eder. Yine o şiirde, İdris-i Muhtefi’ye atıfta bulunur ve bir ‘manzum latifesinde’ kendisinin ‘Baki Efendi [Abdülbaki Gölpınarlı, Rıfkı Melul Meriç ile birlikte ‘ikinci devre [Bayrami] Melamilerinden’ olduğunu bildirir.
Doç. Demirci, Yahya Kemal’de ‘Melamilik’in, duygusal ve akli olmak üzere iki yönlü bir alımlanışla kavrandığını öne sürüyor: Duygularıyla Melamiliğe yakın olmakla birlikte Yahya Kemal, aklıyla uzağında durmak gerektiğini savunur gibidir. Gerçekten de, Tanpınar’ın ‘Yahya Kemal’ kitabında aktardıklarına bakılırsa üstad, ‘Eğer tasavvuf ve melamilik araya girmese idi, tıpkı İngilizler gibi, işinde ve ibadetinde çalışkan insanlar cemaati olurduk’ görüşündedir.
Ben burada, ‘rind’ ve ‘melamet’ ilişkisi üzerinde durmak istiyorum. Bunun için de Yahya Kemal’in, ‘rind’ ile ‘melamet’i bir arada kullandığı iki dizeden yola çıkacağım. Bu dizeler, yukarda sözünü ettiğimiz ‘İthaf’ şiirindedir:
“Tecelligah iken binlerce rinde
Melamet söndü Şark’ın her yerinde.”
Burada ‘melamet’in, o adı taşıyan örgütlenmeye (’tarikat’ demiyorum;- ‘Melametilik’in, verili ya da klasik anlamda bir tarikat olmadığı biliniyor çünkü!) değil, bir haz durumuna (’şevk’) karşılık geldiği, onu işaret ettiği söylenebilir. Bu, Yahya Kemal’in, Fuad Bayramoğlu’na ithaf ettiği rübaisinin “İksiri içenler ezeli sagarden / Mesti-i melametle geçerler serden” dizelerinden de çıkarsanabilir.
Nitekim, Ord. Prof. Hilmi Ziya Ülken, Rıfkı Melul Meriç’in “Her zerrede meknun u hüveyda şevkiz / Her türlü tecelliye müheyya şevkiz / Azade-i külfet-i rüsumuz zira / Biz ehl-i melametiz serapa şevkiz.” rübaisini şerh ederken de burada ‘şevk’ kelimesi[nin] sofiyane cezbenin verdiği sürur (sevinç, H.Y.) manasına gel[diğini] belirtir, dolayısıyla da ‘ehl-i melamet’ olmaktan, tepeden tırnağa ‘şevk’ olmak durumunun anlaşılması gerektiğini ima eder. Prof. Kaplan’ın, hayatın boşluğunu bir hiçlik duygusu olarak yaşayan ‘rind’i, bu ‘hiçlik duygusuna zevk ve neşe ile karşı koyan insan’ olarak tanımlaması, bu bağlamda, ‘melamet’in bir ‘şevk’ ve ‘sürur’ hali olması ile örtüşür.
(Bu konuya devam edeceğim.)
Hilmi Yavuz tarafından yazılan bu makale, 26 Nisan 2006 Çarşamba günü yayınlanan Zaman Gazetesindeki köşe yazısıdır.
***

Yahya Kemal: Rindlik ve Melamet (2)
 Hilmi Yavuz
Hilmi Yavuz tüm makaleleri
Zaman Gazetesi'ndeki tüm makaleleri


Yahya Kemal’in ‘Melamilik’ karşısında, birbiriyle çelişir gibi duran iki farklı tavır sergilediği biliniyor. Geçen haftaki yazımda da belirtmiştim:




Bir yandan Melamiliği, Tasavvufla birlikte, ‘tıpkı İngilizler gibi işinde ve ibadetinde, çalışkan insanlar cemaati’ olmamızı önleyen bir engel olarak görürken, öte yandan Melami neşesini lirik bir coşkuyla yücelten şiirler yazmış olmasını, bu ikili tavrı, nasıl izah edeceğiz?


Öncelikle,Yahya Kemal’in, ‘tıpkı İngilizler gibi, işinde ve ibadetinde çalışkan insanlar cemaati’nden sözediyor olmasının üzerinde durmak gerekiyor. Yahya Kemal’in, örnek bir yaşam modeli olarak, ‘İngilizler’i göstermesi, özellikle dikkate değer. Üstad, burada, neredeyse, Max Weber’in tanımladığı anlamda, riyazetçi (ascetic) bir Kalvinist (Protestan) ahlakını örnek gösterir gibidir. Rahmetli Prof. Dr. Sabri Ülgener hocamızın ‘Zihniyet ve Din’inde Max Weber’in ‘Wirtschaft und Gesellschaft’ından alıntıladığı gibi, ‘Dünya[nın] bütün kusur ve günahları ile beraber, yalnız Batı’da Tanrı buyruğu ile rasyonel bir çalışma ve yaratmanın maddesi (objesi) haline ge[tirilebilmesi]’ anlamında ‘dünya-içi’ (’inner-weltlich’) bir riyazet’! Yahya Kemal’in, Tanpınar’a sık sık tekrarladığı, ‘tıpkı İngilizler gibi, işinde ve ibadetinde, çalışkan insanlar cemaati’nin anlamı budur! Melamilik ve Tasavvuf, Dünya’ya dönük aktif-riyazetçi bir ‘meslek ahlakı’nı değil, tam tersine, yine Ülgener Hoca’nın deyişiyle, ‘huzur ve selameti hareketsiz, pasif bir teslimiyette ara[yan]’, ‘kendini iç dünyasının huzuruna kapıp koyvermiş’ bir ‘Rind’lik anlayışını hakim kılmıştır. Yahya Kemal’in eleştirisini bu bağlamda okumak gerekiyor.


Pek iyi de, Yahya Kemal, bu durumda nasıl oluyor da ‘Rind’liği ve ‘Melamet’i, şiirlerinde öneçıkarıyor? Hem Tasavvufi ve Melameti bir Rindlik anlayışını, aktif-rasyonel bir riyazetçiliğe imkan tanımadığı gerekçesiyle eleştirmek, hem de, kendisinin ‘İkinci Devre Melamiler’den olduğunu söyleyerek rindliği öven şiirler yazmak ne anlama geliyor gerçekten? Doç. Dr. Mehmet Demirci, geçen haftaki yazımda da belirttiğim gibi, Yahya Kemal’in aklıyla Melamiliği olumsuzlarken, duygularıyla Melamiliği olumladığını önesürerek, meseleyi akıl/duygu sorunsalı biçiminde yorumluyordu. Ama acaba öyle mi? Bunun için önce Melamilik’e daha yakından bakmak gerekiyor.


Melamilik bir tarikat değildir. Ali Bolat’ın İnsan Yayınları arasında çıkan ‘Melametilik’ adlı o küçük ama değerli kitabında (Bu arada Bolat’ın, aynı yayınevinden aynı adlı, daha kapsamlı bir büyük çalışmasının da yayımlandığını belirtelim), Melamet fikrinin ‘tarikatler üstü bir hüviyetle kabul görmüş ve bir meşrep olarak benimsenmiş’ olduğunun söylenebileceğini belirtiyor. Bolat, birçok tarikatta, bu arada Mevlevilikte de, ‘rind meşrep eğilim’in, özellikle Mevlana’nın torunu Ulu Arif Çelebi ve daha sonra Konya Dergahı’na postnişin olan Divane Mehmet Çelebi döneminde aşırı bir kerteye vardığını da bildiriyor o kitabında;- Ulu Arif Çelebi’nin, ‘şer’i kurallara uymayan’ biri olduğunu da vurgulamayı ihmal etmeden! Demek ki, Melamet, iki anlamda kullanılmaktadır: Biri, belirli bir tasavvufi cemaat anlayışına (-ki, Yahya Kemal’in eleştirdiği, kanımca, budur!), öteki ise, herhangi bir tarikate atıfta bulunmaksızın, tamamiyle tarikatler üstü, rindce bir ‘meşrep’e gönderme yapan yaklaşım!


Ord. Prof. Hilmi Ziya Ülken hocamızın, geçen hafta da değindiğim gibi, Rıfkı Melul Meriç’in bir rübaisini şerh ederken söyledikleri, melametin, örgütlenme (cemaat) biçimine değil, rindçe bir ‘meşrep’e karşılık geldiğini gösterir. Meriç’in, ‘Biz ehl-i melametiz, serapa şevkiz’ dizesini şerh ederken şunları yazıyor Ülken: “Melamet derecesine yükselen insan, her türlü merasim külfetinden sıyrılır; [...] şeriat emirlerinin ve içtimai mevzuatın (toplumsal kuralların H.Y.) üstüne yükselir.” Melamet ehli, bu dizede belirtildiği gibi, ‘serapa şevk’tir artık...


Öyleyse görülüyor: Yahya Kemal’de bir çelişki ya da akıl/duygu sorunsalı yoktur: Üstad, ‘Melamilik’ ve ‘Melamet’i, birbirinden farklı, iki ayrı anlamda kullanmaktadır: İlkini ‘cemaat’, ötekini ise, sadece o ‘cemaat’e atfedilmesi mümkün olmayan rindane ‘meşrep’ anlamında...

Hilmi Yavuz tarafından yazılan bu makale, 03 Mayıs 2006 Çarşamba günü yayınlanan Zaman Gazetesindeki köşe yazısıdır.
***

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder